Ngành công nghiệp self-help hiện nay là một ngành trị giá hàng tỷ đô. Nó phủ kín hiệu sách, hội trường, khóa học online, và biến không ít người thành “chuyên gia” nổi tiếng trên truyền thông. Nó tận dụng rất tốt một đặc điểm tâm lý ngày càng rõ của các thế hệ gần đây: ý thức mạnh mẽ về bản thân.
Và phải nói công bằng rằng, self-help đã thay đổi cuộc đời của rất nhiều người, phần lớn theo hướng tích cực. Nhưng dù vậy, nó vẫn luôn thiếu một thứ gì đó khiến người ta hoàn toàn tin tưởng.
Nhiều người coi nó như sừng tê giác, nghe thì hay nhưng không có tác dụng thật. Một số khác bật cười trước những niềm tin kỳ quặc được gói ghém thành “lời khuyên cuộc sống”. Cũng có không ít người thử self-help một thời gian rồi bỏ cuộc, mang theo cảm giác bực bội và hụt hẫng.
Tâm lý học lâm sàng cũng không phải lúc nào cũng tạo ra thay đổi ngoạn mục. Nhưng ít nhất, khi bạn nằm trên ghế trị liệu, bạn biết người đang nói chuyện với mình là người được đào tạo bài bản, dựa trên hơn một trăm năm nghiên cứu khoa học.
Còn với self-help, thì thật sự không ai biết nửa số “chuyên gia” kia từ đâu mà ra. Đây là một thị trường vận hành theo nhu cầu và lợi nhuận, chứ không phải một lĩnh vực được kiểm chứng bởi cộng đồng học thuật. Trách nhiệm phân biệt đúng sai, thật giả, rơi thẳng vào tay người đọc. Và điều đó không hề dễ.
Dưới đây là năm vấn đề lớn của ngành self-help hiện nay, và rất có thể chúng sẽ không biến mất trong tương lai gần.
1. Self help củng cố cảm giác kém cỏi và xấu hổ
Có hai kiểu người dễ bị cuốn vào self-help.
Kiểu thứ nhất là những người tin rằng bản thân mình có gì đó sai căn bản. Họ sẵn sàng thử bất cứ thứ gì để “sửa” mình. Ta tạm gọi họ là nhóm “từ tệ đến tạm ổn”.
Kiểu thứ hai là những người cảm thấy mình nhìn chung ổn. Họ có vài vấn đề, vài điểm mù, và muốn trở thành phiên bản tốt hơn. Ta gọi họ là nhóm “từ ổn đến tốt”.
Nhìn chung, nhóm từ ổn đến tốt thường thật sự tiến bộ. Sau nhiều năm, cuộc sống của họ trở nên rõ ràng, vững vàng, và có màu sắc riêng.
Ngược lại, nhóm từ tệ đến tạm ổn thường cải thiện rất ít, nếu không muốn nói là không cải thiện gì. Thậm chí có người còn tệ hơn sau nhiều năm “tự phát triển”.
Vì sao lại như vậy?
Bởi nhóm từ tệ đến tạm ổn mang một cách nhìn thế giới rất nguy hiểm. Họ diễn giải mọi thứ mình làm, kể cả self-help, như bằng chứng rằng mình kém cỏi và không xứng đáng.
Một người thuộc nhóm từ ổn đến tốt đọc sách về hạnh phúc sẽ nghĩ: “À, có mấy thứ mình chưa làm, thử áp dụng xem sao”.
Còn người thuộc nhóm từ tệ đến tạm ổn sẽ nghĩ: “Trời ơi, mình thiếu đủ thứ thế này, đúng là mình còn thảm hại hơn mình tưởng”.
Khác biệt cốt lõi nằm ở chỗ này: nhóm từ tệ đến tạm ổn không có khả năng chấp nhận bản thân. Trong khi người từ ổn đến tốt nhìn lại chuỗi sai lầm trong đời và nghĩ rằng mình cần học hỏi để làm tốt hơn, thì người từ tệ đến tạm ổn lại tin rằng mọi quyết định của mình đều sai vì bản thân họ vốn đã là một con người sai. Và cách duy nhất để họ làm đúng là làm y nguyên những gì người khác bảo, từng chữ một.
Nghịch lý nằm ở đây. Điều kiện tiên quyết để self-help có tác dụng lại là thứ mà self-help không thể mang lại: chấp nhận rằng bạn là một người tốt, chỉ là có sai lầm.
Bạn có thể ngồi thiền, viết nhật ký, nói những câu khẳng định tích cực cho đến khản giọng. Nhưng nếu bạn vẫn tin mình là người “tệ”, bạn sẽ không bao giờ chạm được tới trạng thái “tạm ổn” mà bạn khao khát. Vì cảm giác thiếu hụt đó là cách bạn nhìn thế giới, nên mọi nỗ lực chỉ khiến nó càng được củng cố.
2. Self-help thường là một hình thức né tránh khác
Con người diễn giải vấn đề của mình theo đủ cách khác nhau. Tôi không biết lúc nào nên hôn cô ấy. Gia đình tôi lúc nào cũng cãi nhau. Tôi lúc nào cũng mệt mỏi. Tôi không bỏ được đồ ngọt. Con chó của tôi ghét tôi. Người yêu cũ đốt nhà tôi.
Những điều đó nghe rất thật. Nhưng trong phần lớn trường hợp, gốc rễ nằm ở một dạng lo âu sâu hoặc cảm giác xấu hổ, vô giá trị mà người trong cuộc không nhận ra.
Self-help thường xử lý rất kém phần xấu hổ này. Và với lo âu, tình hình cũng không khá hơn.
Khi một người nhiều lo âu tìm đến self-help, thường xảy ra hai kịch bản.
Một là họ thay thế một dạng rối loạn bằng một dạng khác, có vẻ lành mạnh hơn. Ví dụ, từ nghiện rượu và không giữ được việc, sang thiền và tập yoga năm tiếng mỗi ngày, nhưng vẫn không giữ được việc.
Hai là họ dùng self-help như một cách né tránh. Lời khuyên hẹn hò là ví dụ điển hình. Không dám rủ người mình thích đi chơi, nên đọc bốn cuốn sách về cách hẹn hò và cảm thấy mình đã “làm gì đó”. Việc đọc sách trở nên quan trọng hơn việc đối diện với nỗi sợ thật sự.
3. Cách marketing của self-help tạo ra kỳ vọng phi thực tế
Về lý thuyết, việc kiếm tiền từ self-help không có gì sai. Nhưng trên thực tế, nó tạo ra nhiều vấn đề.
Khi lợi nhuận là động lực chính, mục tiêu không còn là tạo ra thay đổi thật, mà là tạo ra cảm giác như có thay đổi.
Điều này được làm bằng hiệu ứng giả dược, bằng cách dạy người ta nén cảm xúc tiêu cực, hoặc bơm phấn khích ngắn hạn. Người lo âu được cho thêm thông tin. Người căng thẳng được cho thêm kỹ thuật thư giãn. Tất cả tạo ra cảm giác tiến bộ trong ngắn hạn, rồi tan biến sau vài ngày hoặc vài tuần.
Bạn không thể vượt qua cả đời cảm giác kém cỏi chỉ trong một cuối tuần. Điều xảy ra là bạn thấy dễ chịu hơn trong vài ngày, rồi mọi thứ quay lại như cũ.
4. Phần lớn self-help không được kiểm chứng khoa học
Một số thực hành có cơ sở khoa học nhất định, như thiền chánh niệm, viết nhật ký, ghi nhận điều biết ơn, làm việc thiện.
Một số thứ thì kết quả rất thất thường, tùy cách dùng, như khẳng định tích cực, thôi miên, làm việc với “đứa trẻ bên trong”.
Còn rất nhiều thứ thì hoàn toàn vô căn cứ, như phong thủy, luật hấp dẫn, bài tarot, ngoại cảm, đá năng lượng, hay bất cứ thứ gì mang màu sắc siêu nhiên.
Sự thật là phần lớn thông tin self-help ngoài kia hoặc chỉ là giả dược, hoặc là rác rưởi.
Điểm tích cực là trong khoảng mười năm gần đây, một số học giả nghiêm túc đã bắt đầu viết sách self-help dựa trên nghiên cứu khoa học, thay vì những câu chuyện kiểu “tôi đang dọn tủ thì vũ trụ nói chuyện với tôi”.
5. Self-help tự nó đã mâu thuẫn
Mâu thuẫn cốt lõi của self-help là thế này: bước đầu tiên và quan trọng nhất để trưởng thành là chấp nhận rằng bạn ổn như hiện tại, và bạn không nhất thiết cần người khác cứu mình.
Niềm tin này không thể được trao cho bạn. Bạn phải tự đi tới nó.
Trớ trêu là chỉ khi bạn thật sự tin rằng mình không cần ai đó chỉ đường, thì lời khuyên của họ mới bắt đầu có giá trị.
Vì vậy, self-help thực ra hữu ích nhất với những người không quá cần nó. Nó dành cho nhóm từ ổn đến tốt, chứ không phải nhóm từ tệ đến tạm ổn, dù chính nhóm sau mới là người tiêu tiền nhiều nhất.
Tự cải thiện đúng nghĩa là làm giàu thêm con người bạn, chứ không phải thay thế nó. Nếu bạn muốn vứt bỏ con người hiện tại để trở thành một thứ khác, bạn sẽ không bao giờ thành công.
Cuối cùng, ý chính nằm ở đây: bạn phải tự tìm ra câu trả lời cho đời mình.
Bạn có thể tham khảo trải nghiệm và ý tưởng của người khác, nhưng cách áp dụng vào cuộc sống của bạn mới là điều quyết định.
Không có gì trong chuyện này là dễ. Ai nói với bạn điều ngược lại, rất có thể đang bán thứ gì đó.
Hãy hoài nghi. Hãy ích kỷ một cách lành mạnh. Và hãy tàn nhẫn với những thứ không phục vụ cuộc đời bạn. Đây là cuộc đời của bạn. Không ai có thể sống thay, hạnh phúc thay, hay chịu trách nhiệm thay bạn.